Sự thay đổi các đạo luật quan trọng trên là "kim chỉ nam" đặt nền móng cho hệ thống chính trị, các mối quan hệ kinh tế - xã hội hành quân bước vào kỷ nguyên mới.
Một số điểm mới của Hiến pháp năm 2013 sau sửa đổi, bổ sung một số điều
Nhằm thể chế hóa kịp thời chủ trương của Đảng về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả, tạo cơ sở pháp lý thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, ngày 05/5/2025, Quốc hội khóa XV đã thảo luận và thông qua Nghị quyết số 194/2025/QH15 về việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013. Đây được xem là thể hiện tư duy đổi mới nhằm hướng đến quản trị địa phương hiện đại, kiến tạo phát triển, tháo gỡ "điểm nghẽn", khơi thông nguồn lực đáp ứng mục tiêu tăng trưởng nhanh, bền vững của các địa phương nói riêng và cả nước nói chung trong kỷ nguyên phát triển mới của đất nước.
Các điểm mới trọng tâm của Hiến pháp sửa đổi bao gồm: Cải cách triệt để tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp (tỉnh và xã), chấm dứt hoạt động cấp huyện, nhằm tinh gọn bộ máy và tăng cường hiệu quả quản trị. Làm rõ và củng cố vị trí, vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và Công đoàn Việt Nam trong hệ thống chính trị, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập quốc tế và sự xuất hiện của các hình thức tổ chức lao động mới.
Những sửa đổi này thể hiện tầm nhìn chiến lược của Đảng và Nhà nước trong việc thích ứng với yêu cầu phát triển mới, củng cố nền tảng pháp lý cho sự ổn định và phát triển bền vững của đất nước, hướng tới một nền hành chính hiện đại, hiệu quả và phục vụ nhân dân. Hiến pháp sửa đổi 2025 được xem là "nền tảng pháp lý vững chắc cho sự phát triển bền vững của đất nước". Các sửa đổi này được thiết kế để đáp ứng yêu cầu đổi mới mô hình quản trị quốc gia, sắp xếp tổ chức bộ máy nhà nước tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả. Đặc biệt, việc bãi bỏ cấp huyện và chuyển sang mô hình chính quyền hai cấp là một "dấu ấn lớn trong tiến trình cải cách hành chính quốc gia" , mở ra không gian cải cách đồng bộ, hiện đại. Để đảm bảo tính đồng bộ và khả thi, việc ban hành "Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025" song song với Hiến pháp sửa đổi là cần thiết để chi tiết hóa tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương theo mô hình mới.
Điểm mới về cải cách tổ chức Chính quyền địa phương
Một trong những điểm mới có tính đột phá nhất của Hiến pháp sửa đổi năm 2025 là việc tổ chức lại chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp, chính thức chấm dứt hoạt động của đơn vị hành chính cấp huyện từ ngày 01/7/2025. Sự thay đổi này được thể hiện rõ qua việc sửa đổi Điều 110 của Hiến pháp. Hiến pháp 2013 (Điều 110) quy định các đơn vị hành chính của Việt Nam được phân định thành ba cấp: cấp trung ương (quốc gia), cấp tỉnh (tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương), và cấp huyện (huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh, quận, đơn vị hành chính tương đương), và cấp xã (xã, thị trấn, phường). Với sửa đổi năm 2025, Điều 110 của Hiến pháp 2013 được bổ sung và điều chỉnh để quy định rõ: "Các đơn vị hành chính của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam được tổ chức thành hai cấp, gồm tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương và các đơn vị hành chính dưới tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương do luật định".
Cũng cần nhấn mạnh rằng, việc kết thúc đơn vị hành chính cấp huyện trên phạm vi toàn quốc từ ngày 01/7/2025 không chỉ là một điều chỉnh kỹ thuật về địa giới hành chính, mà là sự thay đổi mang tính chất cơ cấu của hệ thống chính quyền địa phương. Điều này ảnh hưởng sâu rộng đến nhiều lĩnh vực: tổ chức bộ máy, ngân sách, phân quyền - phân cấp, quan hệ giữa trung ương và địa phương, cũng như quản lý nguồn nhân lực.
Về tác động thực tiễn, mục tiêu chính của cải cách này là tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của chính quyền. Việc bãi bỏ cấp huyện được kỳ vọng sẽ giúp giảm khoảng 60-70% số lượng đơn vị hành chính cấp xã thông qua sắp xếp, qua đó giảm tầng nấc trung gian và rút ngắn quy trình hành chính. Đồng thời, cải cách này thúc đẩy phân cấp, phân quyền mạnh mẽ hơn, tăng cường tính tự chủ và tự chịu trách nhiệm của chính quyền địa phương. Đối với người dân, kỳ vọng là việc tiếp cận dịch vụ công sẽ nhanh chóng hơn, với các thủ tục hành chính được xử lý hoàn toàn trên môi trường số.
Điểm mới về rõ vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội
Hiến pháp sửa đổi năm 2025 cũng tập trung làm rõ và củng cố vị trí, vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội khác trong hệ thống chính trị Việt Nam.
Thứ nhất, khẳng định Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là bộ phận của hệ thống chính trị của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo; là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân; tập hợp, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc; thể hiện ý chí, nguyện vọng và phát huy quyền làm chủ của Nhân dân; đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân; thực hiện dân chủ, tăng cường đồng thuận xã hội; giám sát, phản biện xã hội; phản ánh ý kiến, kiến nghị của Nhân dân đến các cơ quan nhà nước; tham gia xây dựng Đảng, Nhà nước, hoạt động đối ngoại nhân dân, góp phần xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Thứ hai, quy định khái quát về các tổ chức chính trị - xã hội theo hướng khẳng định vị trí của các tổ chức này trực thuộc Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Đồng thời bổ sung, làm rõ nguyên tắc hoạt động của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên là: hiệp thương dân chủ, phối hợp và thống nhất hành động dưới sự chủ trì của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.
Cụ thể: Công đoàn Việt Nam, Hội Nông dân Việt Nam, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, Hội Cựu chiến binh Việt Nam là các tổ chức chính trị - xã hội trực thuộc Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, được thành lập trên cơ sở tự nguyện, đại diện và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của thành viên, hội viên tổ chức mình.
Các tổ chức nêu trên được tổ chức và hoạt động thống nhất trong Mặt trận Tổ quốc Việt Nam; cùng với các tổ chức thành viên khác của Mặt trận hiệp thương dân chủ, phối hợp và thống nhất hành động dưới sự chủ trì của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Đảm bảo thực hiện chủ trương của Đảng về thu gọn đầu mối, nâng cao hiệu quả hoạt động của các tổ chức trong hệ thống chính trị, thích ứng với tình hình mới, đáp ứng yêu cầu gần dân, sát dân, đại diện, bảo vệ tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân.
Một số điểm mới của Luật tổ chức chính quyền địa phương (sửa đổi)
Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 16/6/2025, là bước tiến quan trọng trong cải cách thể chế. Luật kế thừa hợp lý các quy định của Luật năm 2015 và có nhiều đổi mới sâu sắc về mô hình tổ chức, phân quyền và phương thức vận hành. Nổi bật là việc xác lập rõ mô hình "hai cấp chính quyền, một cấp hành chính"; tăng quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm cho cấp tỉnh và cấp xã; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, hướng tới xây dựng chính quyền số hiện đại.
Thứ nhất, chuyển đổi mô hình chính quyền địa phương từ ba cấp sang hai cấp.
Một trong những điểm mới căn bản và có tính đột phá của Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15 là việc chính thức chuyển đổi mô hình tổ chức chính quyền địa phương từ ba cấp sang hai cấp.
Theo quy định tại khoản 1 Điều 4 thì chính quyền địa phương được tổ chức ở cấp tỉnh và cấp xã, đồng nghĩa với việc cấp huyện không còn là cấp chính quyền địa phương theo mô hình trước đây. Đồng thời, khoản 3 Điều 51 của Luật cũng khẳng định rõ: Kể từ ngày 01/7/2025, không tổ chức chính quyền địa phương ở cấp huyện.
Đây là bước điều chỉnh mạnh mẽ nhằm tinh gọn bộ máy hành chính, loại bỏ tầng nấc trung gian, từ đó tăng cường tính liên thông và phản ứng chính sách. Với việc không còn chính quyền cấp huyện, cấp tỉnh sẽ đóng vai trò điều phối, hoạch định và quản lý tổng thể, còn cấp xã trở thành cấp hành chính trực tiếp thực hiện nhiều nhiệm vụ hơn, gần dân và sát dân hơn.
Việc phân cấp mạnh hơn cho cấp xã đồng thời được hỗ trợ bởi cơ chế "phân cấp và ủy quyền" từ Ủy ban nhân dân (UBND) cấp tỉnh, tạo điều kiện cho cơ sở xử lý công việc linh hoạt, hiệu quả. Mô hình hai cấp phản ánh xu hướng hiện đại hóa quản trị nhà nước, phù hợp với chủ trương đổi mới tổ chức bộ máy theo tinh thần Nghị quyết số 18-NQ/TW của Trung ương.
Thứ hai, phân định lại nhiệm vụ, quyền hạn của Hội đồng nhân dân (HĐND) và UBND theo hướng rõ ràng, cụ thể hóa theo từng lĩnh vực
Một điểm mới quan trọng trong Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15 là việc cụ thể hóa nhiệm vụ, quyền hạn của HĐND và UBND theo từng lĩnh vực quản lý nhà nước, thay vì quy định chung như trước. Các nhóm nhiệm vụ, quyền hạn của HĐND và UBND đã được phân định rõ ràng theo các lĩnh vực như: ngân sách nhà nước, đất đai, tài nguyên – môi trường, quy hoạch và đầu tư công, dân tộc, tôn giáo, quốc phòng – an ninh, cải cách hành chính... Luật mới đã xác lập lại ranh giới thẩm quyền, khắc phục tình trạng "lấn sân" hoặc "bỏ trống", đồng thời đảm bảo sự vận hành thông suốt của bộ máy chính quyền địa phương. Việc cụ thể hóa này cũng tạo điều kiện tăng cường hiệu lực giám sát của HĐND, đồng thời nâng cao trách nhiệm giải trình của UBND và người đứng đầu trong quản lý, điều hành. Đây là bước đi quan trọng trong xây dựng một chính quyền minh bạch, trách nhiệm và vận hành theo pháp luật.
Thứ ba, tăng quyền cho cấp xã – từ "cánh tay nối dài" thành "trung tâm phục vụ".
Trong tổ chức hành chính truyền thống, cấp xã thường được coi là "cánh tay nối dài" của chính quyền cấp trên, nhưng lại thiếu thực quyền để giải quyết triệt để những vấn đề phát sinh tại cơ sở. Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15 đã phá vỡ lối tư duy hành chính cũ này, khi lần đầu tiên thiết lập rõ cơ chế phân cấp, ủy quyền có điều kiện và có trách nhiệm cho cấp xã. Theo Điều 12, Điều 14 thì: Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh có thể phân cấp hoặc ủy quyền cho UBND cấp xã thực hiện một số nhiệm vụ, quyền hạn, bảo đảm tính chủ động và linh hoạt trong tổ chức thực hiện. Quy định này không chỉ đơn thuần là giao việc, mà đi kèm là yêu cầu bảo đảm năng lực tổ chức thực hiện, nguồn lực và cơ chế kiểm soát. Cấp xã, vốn là nơi "tiếp xúc đầu tiên và thường xuyên nhất với người dân", giờ đây được luật pháp thừa nhận vai trò là trung tâm giải quyết các vấn đề dân sinh cấp thiết. Sự thay đổi này kỳ vọng sẽ giúp giảm áp lực cho cấp tỉnh, rút ngắn quy trình xử lý, đồng thời thúc đẩy tinh thần chủ động, sáng tạo và trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, công chức ở cơ sở.
Thứ tư, thiết lập đơn vị hành chính "đặc khu" – bước đi chiến lược về thể chế và chủ quyền.
Một điểm hoàn toàn mới và mang tính chiến lược trong Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15 là việc lần đầu tiên xác lập loại hình đơn vị hành chính "đặc khu". Theo điểm b khoản 1, Điều 1 của Luật: "đặc khu là đơn vị hành chính ở một số hải đảo có vị trí quan trọng được thành lập phù hợp với điều kiện địa lý, tự nhiên, đặc điểm dân cư và yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh". Quy định này không chỉ phản ánh tư duy mở rộng không gian thể chế cho phát triển, mà còn là động thái khẳng định hiện diện quản lý nhà nước trên các địa bàn biên giới, hải đảo – những khu vực có tính chất nhạy cảm trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược đang gia tăng ở khu vực Biển Đông.
Thứ năm, mở rộng quyền lập chính sách đặc thù cho HĐND cấp tỉnh - thể chế hóa sáng tạo có kiểm soát
Một điểm tiến bộ nổi bật trong Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15 là việc trao thêm thẩm quyền cho HĐND cấp tỉnh trong việc ban hành chính sách đặc thù. Cụ thể, điểm c, khoản 1 Điều 15 quy định: "Hội đồng nhân dân tỉnh căn cứ vào chủ trương của Đảng, quyết định áp dụng thí điểm các chính sách đặc thù, đặc biệt, chưa được quy định trong pháp luật để thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn phù hợp với khả năng cân đối của ngân sách địa phương sau khi đã báo cáo và được Thủ tướng Chính phủ cho phép; quyết định các chế độ chi ngân sách đối với một số nhiệm vụ chi có tính chất đặc thù ở địa phương theo quy định của Luật Ngân sách nhà nước". Quy định này đã chính thức thể chế hóa tinh thần "một luật, nhiều nghị quyết", tạo không gian thể chế linh hoạt nhằm khuyến khích các địa phương chủ động thiết kế và thử nghiệm những mô hình, chính sách mới.
Thứ sáu, quy định cụ thể nhiệm vụ, quyền hạn của HĐND tỉnh, xã trong từng lĩnh vực
Một điểm mới nổi bật của Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15 là việc quy định cụ thể nhiệm vụ, quyền hạn của HĐND cấp tỉnh và cấp xã theo từng lĩnh vực. Nếu như trước đây các nhiệm vụ, quyền hạn của HĐND ở từng cấp được quy định chung, thiếu sự phân định rạch ròi, thì nay được xác định rõ ràng trong các điều luật riêng biệt: HĐND cấp tỉnh tại Điều 15 và HĐND cấp xã tại Điều 21. Mỗi cấp chính quyền địa phương được giao nhiệm vụ, quyền hạn cụ thể theo từng lĩnh vực như tổ chức bộ máy, ngân sách – tài chính, đầu tư công, quốc phòng – an ninh, dân chủ – pháp luật, chính sách xã hội… Việc thiết kế lại theo hướng này không chỉ giúp tăng cường tính minh bạch, nâng cao hiệu lực và hiệu quả hoạt động của HĐND, mà còn bảo đảm nguyên tắc phân cấp, phân quyền hợp lý giữa các cấp chính quyền địa phương. Đồng thời, đây cũng là cơ sở quan trọng để nâng cao trách nhiệm giải trình, giám sát và phát huy vai trò đại diện Nhân dân của cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương trong bối cảnh đổi mới mô hình tổ chức chính quyền đô thị và chính quyền nông thôn hiện nay.
Thứ bảy, quy định rõ trường hợp không tổ chức bầu cử bổ sung khi HĐND không đủ 2/3 đại biểu
Một điểm mới thể hiện tư duy quản trị thực tế và tiết kiệm trong Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 là việc quy định không bắt buộc tổ chức bầu cử bổ sung đại biểu HĐND trong một số trường hợp đặc biệt. Cụ thể, khoản 2 Điều 49 của Luật quy định: Trường hợp số lượng đại biểu HĐND còn lại dưới 2/3 số đại biểu được bầu, thì không nhất thiết phải tổ chức bầu cử bổ sung, trừ trường hợp cần thiết do Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định.
Việc sửa đổi quy định lần này phản ánh sự linh hoạt cần thiết trong vận hành tổ chức bộ máy nhà nước, đồng thời tránh làm gián đoạn hoạt động của chính quyền địa phương do những biến động nhân sự bất khả kháng. Quy định mới cũng hàm chứa thông điệp rõ ràng về nguyên tắc tiết kiệm, hiệu quả trong cải cách hành chính - một yếu tố được đặt lên hàng đầu trong bối cảnh hiện nay.
Như vậy, Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15 không chỉ là văn bản pháp lý sửa đổi, bổ sung đơn thuần mà còn thể hiện một bước chuyển mình quan trọng trong tư duy quản trị và cải cách bộ máy nhà nước. Những nội dung đổi mới về mô hình tổ chức, phân quyền, phân cấp, cơ chế vận hành và thiết chế đặc thù đều hướng tới mục tiêu xây dựng nền hành chính tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả, sát dân và phục vụ Nhân dân tốt hơn.